لوله فاضلابی یکی از زیرساختهای کلیدی و حیاتی در صنعت ساختمانسازی است که دوام و کارایی آن مستقیماً بر بهداشت و عمر مفید سازه تأثیر میگذارد. انتخاب روشهای لولهکشی فاضلاب ساختمان و مصالح مناسب، امری تخصصی است که نیازمند دانش عمیق درباره مزایا و معایب هر روش، از مدلهای سنتی تا سیستمهای پلیمری پیشرفته، میباشد.
در دهههای اخیر، با پیشرفتهای چشمگیر در علم پلیمرها، روشهای قدیمی لولهکشی فاضلاب جای خود را به سیستمهای نوین و مقرونبهصرفهتر دادهاند. شناخت دقیق این روشها و اصول فنی اجرای آنها، تضمینکننده کیفیت شبکه فاضلاب و جلوگیری از بروز نشتیها، گرفتگیها و انتشار بوی نامطبوع در درازمدت است

انواع روشهای لولهکشی فاضلاب ساختمان
روشهای لولهکشی فاضلاب ساختمان بهطورکلی به دو دسته اصلی تقسیم میشوند: روشهای قدیمی و روشهای جدید.
۱. روشهای قدیمی لولهکشی فاضلاب ساختمان
قدیمیترین روشهای لولهکشی فاضلاب ساختمان عبارتاند از روش چدنی (که تقریباً منسوخ شده) و روش پلی اتیلن.
الف) لولهکشی فاضلاب چدنی (نسبتاً منسوخ شده)
لولهکشی فاضلاب چدنی، قدیمیترین روش مورد استفاده در ساختمانها بوده است.
• ساختار و مواد: شبکه لولهکشی و اتصالات در این روش از چدن خاکستری تشکیل شده و اغلب بدون روکش بکار گرفته میشود.
• روش اتصال: اتصالات چدنی توسط بندهایی که با سرب داغ به هم متصل میگردند، در ساختمان سوار میشوند. لوله و فیتینگ چدنی سرکاسه دار میتوانند مورد استفاده قرار گیرند، مشروط بر اینکه از نظر جنس، ضخامت جدار، اندازه، و نوع اتصال مشابه استانداردهای مقرر شده و مورد تأیید باشند. لوله و فیتینگ چدنی بدون سرکاسه، که اتصال در آن با واشر لاستیکی و بست فولادی ضدزنگ و پیچ و مهره انجام میگیرد، نیز باید طبق استانداردها باشند.
• ویژگیها و معایب: این روش در کنار مزایای خود (مانند دورریز کمتر و دیواره ضخیمتر)، اشکالات زیادی دارد. لولههای چدنی آشغالگیر و سنگین هستند و در طراحی مسیر، محدودیتهایی به وجود میآورند. همچنین نصب لولههای چدنی نسبت به لولههای پلیمری کندتر انجام میشود. این لولهها به علت تأثیر مواد شیمیایی موجود در فاضلاب زنگ میزنند و جلوگیری از زنگزدگی آنها میسر نمیباشد.

ب) لولهکشی فاضلاب پلی اتیلن (PE)
لولهکشی فاضلاب به روش پلی اتیلن نیز جزو روشهای قدیمی محسوب میشود، اما به دلیل مزایایی مانند سبک بودن، قابلیت انعطاف، و قیمت نسبتاً مناسب هنوز مورد استفاده قرار میگیرد.
• ساختار و مواد: این شبکه معمولاً از لوله و اتصالات پلی اتیلن با فشار ۴ بار یا ۶۰ پوند تشکیل میگردد. لولههای پلی اتیلن بسیار مقاوم و محکم بوده و دارای طول عمر بالایی هستند. این لولهها همچنین در مقابل ضربه، مواد شیمیایی و تابش خورشید مقاوم هستند.
• روش اتصال (جوشی): اتصالات توسط یک صفحه المنت داغ ذوب شده و به هم متصل میگردند (جوش حرارتی). برای ایجاد جوش با کیفیت مطلوب ضروری است که زمان پخت لوله و اتصالات هنگام جوشکاری یکسان باشد؛ بنابراین لازم است لوله و اتصالات از یک کارخانه تهیه شوند.
• معایب و ملاحظات نصب: از معایب این روش، ضعف در اتصالات و جوشکاری اتصالات است. اگر کارگر تأسیساتی در بندها بیدقتی کند، شبکه ممکن است دچار اشکال شده و اصلاح نشتی کار سختی باشد.
• بست و مهار: در شبکه لولهکشی پلی اتیلن، بست کاری و استفاده از بست بسیار مهم است. لولههای پلی اتیلن در مقابل تغییرات درجه حرارت دارای خاصیت انبساط طولی میباشند. بهعنوانمثال، اگر طول لوله ۴ متر و دمای آن ۶۰ درجه سانتیگراد افزایش یابد، میزان انبساط ۴۸ میلیمتر خواهد شد. در مسیر رایزر، از دو تیپ بست استاندارد استفاده میگردد: بست ثابت (FIX POINT) که در زیر موفه در هر طبقه نصب میشود، و بست هادی (GUIDE) که لوله را در راستای خود حفظ میکند.

۲. روشهای جدید لولهکشی فاضلاب ساختمان (پلیمری)
دو روش لولهکشی فاضلاب پلیکا (PVC/UPVC) و لولهکشی فاضلاب پوش فیت (Push fit) از روشهای جدید پرکاربرد در ساختمانسازی هستند. لوله و اتصالات پلیمری (PVC، UPVC، پلی اتیلن و پوش فیت) در مقایسه با لولههای فلزی یا چدنی نسل جدیدتری هستند و به علل مختلف مقرونبهصرفهتر میباشند.
الف) لولهکشی فاضلاب با لوله پلیکا یا پی وی سی (PVC/UPVC)
لوله و اتصالات فاضلاب پلیکا یا پی وی سی، جزو پرمصرفترین محصولات در انواع لولهکشی فاضلاب هستند و طرفداران زیادی دارند.
• ساختار و آلیاژ:
لوله PVC: این لولهها از سال ۱۹۸۰ به جمع لولههای فاضلابی اضافه شدند. PVC حاوی BPA و فتالات است که دو عامل پلاستیکی به شمار میآیند و باعث میشوند این لوله انعطافپذیری بالایی داشته باشد.
لوله UPVC (پلیکا): لولههای پلیکا یا UPVC نسخه بهروز شده لوله PVC هستند. این لولهها فاقد مواد پلاستیکی اضافی بوده و ازاینرو به آنها پلاستیک سخت نیز گفته میشود. لوله و فیتینگ پلی وینیل کلراید سخت (PVC-U) مناسب برای لولهکشی فاضلاب ثقلی و هواکش داخل ساختمان است.
ضخامت جدار UPVC: این لولهها در ضخامت جدار معمولی (N) برای قطرهای ۴۰ تا ۱۵۰ میلیمتر و ضخامت جدار بیشتر (V) برای قطرهای ۱۰۰، ۱۲۵ و ۱۵۰ میلیمتر عرضه میشوند.
روش اتصال (چسبی): در لولهکشی فاضلاب به روش پلیکا و PVC، اتصالات توسط چسب PVC به هم متصل میگردند. مراحل اتصال شامل تمیز کردن سطح داخلی لوله و اتصالات، پوشاندن قسمت داخلی با چسب مخصوص، و سپس داخل کردن لوله یا اتصالات دیگر با حرکت چرخشی است تا اتصال صورت گیرد و دو قطعه به یکدیگر بچسبند.
مزایا و ویژگیها: بزرگترین مزیت این نوع لولهکشی، ارزان بودن آن است. همچنین این لولهها نارسانا در جریان الکتریکی، ضد خورندگی اسیدی و ضد زنگزدگی میباشند. این ویژگیها به دلیل مقاومت بالا در برابر مواد شیمیایی خورنده، اجازه میدهند که لولهها در برخورد مداوم با شویندههای اسیدی دچار خوردگی و خرابی نشوند.
استانداردها: اتصالات پلیکا پی وی سی باید دارای گواهینامه مسکن و شهرسازی بوده که مناسبترین استاندارد برای استفاده در ساختمانسازی است. استانداردهای دیگر شامل استاندارد ملی ایران به شماره ۱-۳۳۶۶ و استانداردهای DIN 8061 و ISO 1452-2 هستند.

ب) لولهکشی فاضلاب پوش فیت (Push Fit)
لولهکشی فاضلاب پوش فیت یکی از روشهای جدید لولهکشی فاضلاب ساختمان و نسل جدیدی از لولههای فاضلابی است که اجرای سیستمهای فاضلابی را بسیار سادهتر کرده است.
روش اتصال (اورینگی): همانگونه که از اسم لاتین آن برمیآید، لولهکشی پوش فیت با یک فشار در داخل خود فیکس و ثابت میشود. روش عملکرد در آببندی لوله یک اورینگ (حلقه لاستیکی یا رینگ الاستیکی) میباشد. در این نوع لولهکشی، سرعت عمل کار بسیار بالا است.
مزایا: مزایای این نوع لولهکشی بسیار قابلتوجه است. نصب و بکارگیری آن بسیار راحت و سریع است. لولههای پوش فیت بیصدا هستند و با مقاومت بالا در برابر تغییر فرم و شکستگی، دوام و ماندگاری بالایی پیدا کردهاند. همچنین در زمان آتشسوزی، بر خلاف لولههای PVC، گاز کلر آزاد نمیکند و دود ناشی از سوختن آن، خطری برای ساکنین ندارد.
ملاحظات اجرا: این روش حساسیت در اجرا دارد. اتصالات توسط چسب آببندی نمیگردند و توسط اورینگ آببندی میشوند، لذا تثبیت و مسیر درست لولهها بسیار تعیینکننده میباشد. اگر کارگر تأسیساتی نتواند وزن لوله فاضلاب را مهار نماید، به مرور زمان میتواند به بندها صدمه وارد کرده و دچار نشتی شود.
لولهکشی زیر سقفی: بهترین روش لولهکشی فاضلاب در ساختمانهای امروزی، استفاده از روش لولهکشی فاضلاب زیر سقفی است که استفاده از لولههای پلیکا و پوش فیت در آن امکانپذیر است. لولههای زیر سقفی در صورت بروز هرگونه نشتی، تعمیر و تعویض سریع لولهها را امکانپذیر میکند.

اسامی اتصالات پرکاربرد در سیستمهای فاضلابی
اتصالات لوله و فیتینگ فاضلاب (PVC, UPVC, Push Fit, PE) برای متصل کردن لولهها، انشعابگیری، تغییر مسیر و مسدود کردن انتهای لولهها مورد استفاده قرار میگیرند. فیتینگها اغلب از مواد بسیار مقاوم ساخته میشوند تا احتمال نشت یا خرابی لولهها را به حداقل برسانند.
۱. اتصالات زانویی و سهراهی
زانویی (Elbow): اتصالات زانویی برای تغییر جهت در مسیر لولهها کاربرد دارند.
زانویی ۹۰ درجه و ۴۵ درجه: برای تغییر جهت جریان در لولهکشی استفاده میشوند. زانویی ۴۵ درجه پرمصرفترین اتصال فاضلابی در پروژههای ساختمانی است. دلیل استفاده از اتصالات ۴۵ درجه، حفظ سرعت حرکت پسماندها و جلوگیری از انسداد مسیر میباشد.
زانویی تبدیل: برای تغییر جهت و همچنین اتصال لولههای با قطرهای متفاوت به کار میرود.
• سهراهی (Tee) و چهارراهی (Cross): برای ایجاد انشعاب در خط لوله و تقسیم جریان استفاده میشوند.
سهراهی مساوی، سهراهی تبدیل: برای انشعابگیری با قطرهای یکسان یا متفاوت استفاده میشوند.
سهراه خم: در اتصالات پلیکا، به دلیل حذف نقاط مرده درون آنها، باعث کاهش سر و صدای ناشی از عبور فاضلاب میشود.
چهارراه ۴۵ درجه سه سر کوپله: برای ایجاد انشعاب از دو طرف به صورت متقاطع استفاده میشود.
انشعاب دوبل ۶۷ درجه: این اتصال دارای ۴ مسیر مختلف است و برای انحراف مسیر لولهها به اندازه ۶۷ درجه استفاده میشود (فقط در اندازه ۱۱۰ میلیمتری).
۲. بوشنها، کوپلینگها و تبدیلها
کوپلینگ (بوشن): کوپلینگ یا بوشن نوعی از اتصالات لولهکشی است که برای متصل کردن لولههای با قطر همسان به یکدیگر در یک مسیر مستقیم استفاده میشود.
کوپلینگ ترمزدار : نوع معمولی بوشن که در بین دو لوله قرار گرفته و با داشتن واشر و عایقهای لاستیکی در دو طرف، از نشتی جلوگیری میکند. بوشن ترمزدار پلیکا برای اتصال لولههای پلیکا بدون نیاز به حرارت دادن استفاده میشود.
کوپلینگ لغزنده (تخت): نصب آنها آسانتر است و میتوان با استفاده از آنها، لولههای آسیبدیده را ترمیم کرد. بوشن تخت پلیکا برای تعمیر شکستگی لولههای پلیکا و همچنین ایجاد انشعاب جدید بر روی لوله استفاده میشود.
کوپلینگ کاهنده (تبدیل): برای اتصال لولههای با قطرهای متفاوت به یکدیگر استفاده میشود. این تبدیلها میتوانند هممرکز یا غیر هممرکز باشند.
بوشن روپیچ توپیچ: دارای طراحی خاصی است که یک طرف آن رزوه داخلی (مادگی) و یک طرف دیگر آن رزوه خارجی (نری) دارد.
۳. اتصالات جانبی و دسترسی
سیفونها (Siphon): سیفونها از اتصالات کلیدی در سیستم لولهکشی فاضلاب هستند. این اتصالات با نگهداری مقداری آب در مجرای خود (تله آببند)، از ورود حشرات و جانوران موذی و بازگشت گازهای فاضلابی (بوی نامطبوع) به داخل ساختمان جلوگیری میکنند. سیفونها باید تا حد امکان در نزدیکترین محل به هر یک از وسایل بهداشتی نصب شوند. سیفونها میتوانند از نوع P و S باشند.
موفه یا رابط انبساطی: از رابط انبساطی برای جلوگیری از شکستگی لولههای فاضلاب در هنگام نشست ساختمان استفاده میشود. موفه خاصیت کشویی دارد و معمولاً در سیستم عمودی ساختمان نصب میشود.
دریچه بازدید (Cleanout): این اتصالات امکان دسترسی و بازرسی آسان لولهها را برای تمیزکاری و رفع گرفتگیهای احتمالی فراهم میکنند.
درپوشها (Cap / Plug): درپوشها برای مسدود کردن انتهای لولهها استفاده میشوند. معمولاً توصیه میشود تا زمان اتمام لولهکشی فاضلاب، انتهای باز لولهها با درپوش بسته شود تا مصالح و اجسام خارجی به داخل لولهها وارد نشوند.
کلاهک هواکش: کلاهک هواکش نوعی از اتصالات پلیکا است که برای پوششدهی انتهای لولههای هواکش سرویس بهداشتی، هود آشپزخانه یا آب باران به منظور جلوگیری از ورود آب باران، برگ درختان و موجودات زنده به داخل لوله استفاده میشود. کلاهکهای پلیکا سبکوزن بوده و در برابر خوردگی مقاوم هستند.
اصول فنی و استانداردها در اجرای لولهکشی فاضلاب
اجرای صحیح روشهای لولهکشی فاضلاب ساختمان باید مطابق با مقررات ملی و استانداردهای فنی صورت گیرد.
۱. نقش حیاتی شیب لولههای فاضلاب
جریان فاضلاب در کلیه خطوط افقی (زیرسقفیها) به صورت ثقلی انجام میشود، لذا لوله باید دارای شیب یکنواخت باشد.
شیب استاندارد: لولههای افقی باید با شیب مناسب نصب شوند تا انتقال فاضلاب بهدرستی انجام شود و از انسداد مسیر جلوگیری شود. طبق اصول، شیب ۲ درصدی (۲ سانتیمتر افت در هر یک متر طول) برای لولههای فاضلاب رایج است.
مقررات شیب: شیب لولهها در شاخههای افقی و لولههای افقی اصلی پایینترین قسمت شبکه فاضلاب باید حداقل برابر ارقام زیر باشد:
◦ ۲ درصد تا قطر ۱۰۰ میلیمتر.
◦ ۱.۵ درصد برای قطرهای ۱۲۵ و ۱۵۰ میلیمتر.
◦ ۱ درصد برای لولههای با قطر بزرگتر.
شیب هواکش: شیب لولههای هواکش افقی نباید از ۰.۵ درصد کمتر باشد.
۲. اهمیت سیستم ونت (هواکش) و اصول طراحی
ونت (لوله هواکش) برای ایجاد و حفظ یک محیط بهداشتی در داخل ساختمان ضروری است.
عملکرد ونت: کار ونت یا تهویه در سیستم فاضلاب شامل موارد زیر است:
1. متعادل کردن فشار داخلی شبکه فاضلاب برای حفظ تله آب داخل سیفون.
2. هوارسانی جهت تخلیه سریعتر سیال درونی شبکه فاضلاب.
3. خروج گازهای فاضلاب و هدایت آنها به خارج (پشت بام).
اثر سوء عدم ونت: در خانههای قدیمی، عدم خروج گاز تولیدشده در فاضلاب باعث محدود شدن آن و خروج از محل سیفون به فضای باز سرویسها میشد، که منجر به ورود بوی فاضلاب داخل خانه میشد.
محل نصب: محل ونت باید از لحاظ تراز، بالاتر از مخزن سیفون قرار گیرد.
محدودیتهای عبور لوله: لولههای فاضلاب و ونت نباید از داخل کانالهای هوا، چاه آسانسور، اتاق ترانسفورماتور و تابلوی برق عبور کنند. همچنین لولههای فاضلاب و ونت نباید از بازشوها، درها یا درزهای انقطاع ساختمان عبور کنند.
۳. مهار و تثبیت لولهها (بست کاری)
در هر شبکه لولهکشی، از جمله لولهکشی فاضلاب ساختمان، تثبیت درست شبکه بسیار نقش تعیینکنندهای دارد. بستها برای مهار لولهها و ثابت نگه داشتن آنها استفاده میشوند.
خطر عدم تثبیت: با توجه به وزن بالای فاضلاب و استفاده همزمان چند مصرفکننده، عدم تثبیت درست لولهها ممکن است فشار ثقلی و وزنی، باعث بریدن بندها و شکستن اتصالات گردد.
انواع بست: بستها باید در برابر وزن لوله و سیال داخل آن مقاوم باشند. در سیستمهای پلیمری مانند پوش فیت (سوپردرین)، بستها در سه مدل دیواری، سقفی و رایزری تولید و عرضه میشوند.
بست ثابت (FIX POINT): لوله را در یک نقطه، هم از نظر موقعیت و هم از نظر جهت، ثابت نگه میدارد (مهار).
بست هادی (GUIDE): لوله را در راستای خود حفظ میکند و امکان حرکت محدود طولی و عرضی لوله را فراهم میکند (آویز).
کاهش صدا: بستهای ویژه یکپایه روکشی دار (مانند سوپرفیکس) با حلقههای EPDM، برای کاهش صدای سیستم فاضلاب استفاده میشوند. مطابق استاندارد اروپا، استفاده از بست با روکش PVC نرم، برای لولههای پلی پروپیلن (Push Fit)، مجاز نیست.
تست و آزمایش شبکه فاضلاب
پس از اجرای لولهکشی فاضلاب و هواکش، انجام آزمایش مقدماتی (با آب یا هوا) برای اطمینان از آببندی و گازبندی شبکه لولهکشی ضروری است.
فشار تست: در تست مقدماتی با آب، فشار باید دست کم ۳ متر ستون آب باشد. هیچ یک از قطعات یا اتصالها نباید در معرض فشاری کمتر از ۳ متر قرار گیرند.
بخشبندی: اگر ساختمان بلند باشد، شبکه لولهکشی باید با استفاده از دریچههای بازدید که بر روی لولههای قائم پیشبینی شدهاند، به چند منطقه تقسیم شود و آزمایش با آب در هر منطقه بهطور جداگانه صورت گیرد.
آببندی دهانهها: تمامی دهانههای ورودی و خروجی شاخههای افقی، لوله قائم و لوله افقی اصلی پایینترین قسمت شبکه باید مسدود و آببند شوند. در مسدود کردن نباید از موادی که احتمال گرفتگی مسیر لولهها را دارد، استفاده کرد.
مدت تست: مدت این تست ۱۵ دقیقه است و در این مدت کل سیستم باید بررسی شود تا در صورت مشاهده نشت آب، قطعه یا اتصال مربوطه ترمیم یا تعویض شده و آزمایش تکرار شود.
سوالات متداول (FAQ)
۱. روشهای قدیمی و جدید لولهکشی فاضلاب ساختمان کدامند؟ روشهای قدیمی شامل لولهکشی فاضلاب چدنی (که منسوخ شده است) و لولهکشی فاضلاب پلی اتیلن میباشند. روشهای جدید نیز شامل لولهکشی فاضلاب پلیکا (PVC/UPVC) و لولهکشی فاضلاب پوش فیت (Push fit) هستند.
۲. تفاوت اساسی بین لولهکشی فاضلاب پلیکا و پوش فیت چیست؟ تفاوت مهم این دو در نحوه اتصال آنها است. لوله پلیکا از طریق چسب مخصوص PVC نصب و آببندی میشود. در حالی که لوله پوش فیت با کمک حلقه اورینگی (Gasket) خود نصب میشود و نیازی به چسب یا حرارت ندارد.
۳. چرا در لولهکشی فاضلاب از اتصالات ۴۵ درجه به جای ۹۰ درجه استفاده میشود؟ دلیل استفاده از اتصالات ۴۵ درجه حفظ سرعت حرکت پسماندها و جلوگیری از انسداد مسیر میباشد. زانوی ۴۵ درجه پرمصرفترین اتصال فاضلابی در پروژههای ساختمانی است.
۴. نقش ونت (هواکش) در سیستم لولهکشی فاضلاب چیست؟ ونت هر گونه گاز و هوای ایجاد شده در شبکه فاضلاب را به پشت بام هدایت مینماید. این عملکرد باعث خروج بوهای نامطبوع (گازهای فاضلابی) شده و فشار داخلی شبکه را متعادل میکند تا تله آب داخل سیفون حفظ شود.
۵. برای لولهکشی فاضلاب در ساختمانهای بلند یا زیرسقفی کدام روش مناسبتر است؟ بهترین روش لولهکشی فاضلاب در ساختمانهای امروزی، استفاده از روش لولهکشی فاضلاب زیر سقفی است. در این روش میتوان از لولههای پلیکا (به دلیل سبکی) و همچنین لولههای پوش فیت (به دلیل نصب راحتتر) استفاده کرد.
۶. شیب استاندارد لولههای فاضلاب در خطوط افقی چقدر باید باشد؟ طبق اصول، لولههای افقی باید با شیب مناسب نصب شوند تا انتقال فاضلاب درستی انجام شود. این شیب برای لولههای با قطر تا ۱۰۰ میلیمتر باید حداقل ۲ درصد باشد. شیب لولههای هواکش افقی نباید از ۰.۵ درصد کمتر باشد.
شرکت نیکسان پلیمر تولید گننده انواع لوله فاضلابی، اتصالات فاضلابی، لوله برقی نسوز، لوله مخابراتی و … با چندین دهه فعالیت در این زمینه و ارائه بالاترین کیفیت محصول و خدمات پس از روش الاتر از حد استاندارد، آماده ارائه هرگونه مشاوره به صورت کاملا رایگان می باشد.
برای درخواست مشاوره با متخصصین ما همین حالا تماس بگیرید.

